II. Dünya Savaşı Sonrası Sovyet-Türk İlişkileri: Stalin’in Toprak ve Üs Talepleri ve Diplomatik Belgeler İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesiyle birlikte uluslararası alanda güç dengeleri kökten değişmiş, Sovyetler Birliği (SSCB) lideri Josef Stalin, Türkiye üzerinde stratejik bir baskı kurma politikası izlemiştir. Bu politika; Doğu Anadolu'dan toprak talebi, Türk Boğazları'nda üs ve ortak denetim isteği ile 1925 tarihli tarafsızlık antlaşmasının feshedilmesi şeklinde somutlaşmıştır. 1. 1925 Antlaşması'nın Feshedilmesi (19 Mart 1945) Sovyetler Birliği Dışişleri Komiserliği, 19 Mart 1945 tarihinde Türkiye’nin Moskova Büyükelçisi Selim Sarper'e resmi bir nota vererek, 1925 tarihli Türk-Sovyet Dostluk ve Tarafsızlık Antlaşması'nı feshettiklerini bildirmiştir. Bu adım, Türkiye'den talep edilecek yeni imtiyazlar için bir baskı aracı olmuştur. 2. Boğazlar ve Toprak Talepleri (Ağustos 1946 Notaları) 7 Ağustos 1946 Tarihli Sovyet Notası: Sovyetler, Karadeniz’in güvenliğinin yalnızca kıyıdaş devletler tarafından sağlanabileceğini öne sürmüş ve Boğazlar'da ortak savunma/üs hakkı talep etmiştir. 24 Eylül 1946 Tarihli Sovyet Notası: Bu notada, Gürcistan ve Ermenistan SSC'leri adına Kars, Ardahan ve Artvin bölgelerinin iadesi resmen istenmiştir. 3. Türkiye'nin Cevabi Notaları (22 Ağustos 1946) Türkiye Cumhuriyeti hükümeti, egemenlik haklarından ve toprak bütünlüğünden taviz vermeyeceğini, Boğazlar üzerindeki taleplerin Montrö Sözleşmesi'ne aykırı olduğunu resmi yazıyla Sovyet yönetimine iletmiştir. 4. Sovyet Hükümetinin Geri Adım Atması (30 Mayıs 1953) Stalin’in ölümünden sonra, 30 Mayıs 1953 tarihli nota ile Sovyetler Birliği; Gürcistan ve Ermenistan’ın toprak talebi olmadığını ve Boğazlar konusunda Türkiye'ye karşı husumet beslemediklerini ilan ederek bu iddialardan vazgeçmiştir. Kaynakça ve Belgeler Bu çalışma, dönemin diplomatik yazışmaları ve resmi nota kayıtları temel alınarak hazırlanmıştır: Türkiye Cumhuriyeti Dışişleri Bakanlığı Arşivleri: 1945-1953 arası Türk-Sovyet diplomatik nota teatileri ve resmi yazışmalar. Sovyet Dışişleri Bakanlığı Arşiv Kayıtları: 19 Mart 1945 tarihli "Antlaşmanın Feshi" notası ve 7 Ağustos 1946 tarihli "Boğazlar" notası metinleri. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri: 24 Eylül 1946 tarihli toprak taleplerine dair notalar ve Türkiye'nin 22 Ağustos 1946 tarihli ret cevabı. Akademik Kaynak: Soğuk Savaş Dönemi Türk-Sovyet İlişkileri, Dışişleri Bakanlığı Stratejik Araştırmalar Merkezi (SAM) Yayınları. Basın Arşivi: 14 Aralık 1945 tarihli Pravda ve İzvestia gazetelerinde yayımlanan S. Canaşia ve N. Berdzenişvili imzalı "Türkiye'den Meşru Taleplerimiz Hakkında" başlıklı makaleler. Diplomatik Belge: 30 Mayıs 1953 tarihli Sovyet Hükümetinin "İyi Komşuluk İlişkileri" adına taleplerden vazgeçtiğini belirten resmî nota. Sonuç: Stalin'in Türkiye'ye yönelik bu girişimleri, Türkiye'nin milli güvenliğini korumak adına Batı ittifakına yönelmesine ve 1952 yılında NATO'ya katılmasına zemin hazırlamıştır. Tarihsel belgeler, bu sürecin Soğuk Savaş'ın en keskin krizlerinden biri olduğunu kanıtlamaktadır. #SoğukSavaş #TürkSovyetİlişkileri #Stalin #TürkDışPolitikası #MontröBoğazlarSözleşmesi Tanay Yücel Basın-Yayın ve Gazetecilik #DiplomasiTarihi #KarsArdahan #TarihselBelgeler #NATO #TürkiyeCumhuriyeti