İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI. AZERBAYCANLI MUHACİR LEJYONERLER VE ALMANYA BASINI (Berlin Federal Arşivi belgeleri temelinde) Vüqar Abdullayev Sanat Bilimleri Doktoru (PhD) Milli Tarih Müzesi Doktora Öğrencisi Özet: Berlin Federal Arşivi belgelerine dayanılarak hazırlanan bu makalede, İkinci Dünya Savaşı sırasında Almanya’da yayımlanan Azerbaycan ve Almanca basın organları incelenmekte; bu yayınlarda Azerbaycanlı lejyonerlerin Almanlarla birlikte savaştıkları cephelerde gösterdikleri kahramanlıklar ele alınmaktadır. Aynı zamanda söz konusu basın sayfalarında Azerbaycanlı lejyonerlerin kaleme aldığı yazılardan da örneklere yer verilmektedir. Bilindiği üzere, daha Çarlık Rusyası döneminden itibaren Almanya’da muhacir hayatı süren Azerbaycanlılar, bu ülkenin basınını eser ve makaleleriyle zenginleştirmiş; Azerbaycan’ın gerçeklerini Alman kamuoyuna aktarmışlardır. İkinci Dünya Savaşı’nın ani şekilde başlaması, esir düşen Azerbaycanlı askerleri Almanya safında Sovyetler Birliği’ne karşı savaşmaya zorlamıştır. Ancak bu saf değiştirmenin temel nedenlerinden biri de, kalplerinde menfur Sovyet rejimine, Bolşevizme ve Azerbaycan Cumhuriyeti’nin yıkılmasına sebep olan politikalara karşı duydukları derin nefret duygusudur. Repressiya kurbanlarını yok eden Sovyet siyasetinin yarattığı tepki de bu tercihte etkili olmuştur. Alman ordusu safında savaşan lejyonerler, Sovyetlere karşı galip geleceklerine inandıklarından, cephedeki başarılarına ilişkin yazılarını Alman basınında yayımlamışlardır. Makalede, Berlin Federal Arşivi ile yapılan yazışmalar sonucunda temin edilen şu yayınlardan örnekler sunulmaktadır: “Azerbaycan Gazetesi” (1943–1945) (Azerbaycan ve Almanca), “Azerbaycan Lejyonu” gazetesi (Azerbaycan Türkçesi), “Legioner” gazetesi (Almanca) ile “Berlin Börsen”, “Grünner Tageblatt” ve “Main-Frank Zeitung” gibi gazetelerde savaş yıllarında yayımlanan haber ve makaleler. Bu yazıların bir kısmı doğrudan Azerbaycanlı lejyonerler tarafından kaleme alınmıştır. Anahtar Kelimeler: İkinci Dünya Savaşı, Alman basını, Azerbaycanlı lejyonerler WORLD WAR II: AZERBAIJANI EMIGRANT LEGIONNAIRES AND THE GERMAN PRESS (Based on Documents from the Berlin Federal Archives) Abstract: This article, based on documents obtained from the Berlin Federal Archives, examines Azerbaijani- and German-language press publications issued in Germany during the Second World War. It focuses on reports concerning the military activities and battlefield conduct of Azerbaijani legionnaires who fought alongside German forces. The study also presents selected excerpts from articles authored by the legionnaires themselves and published in these newspapers. As is well known, since the Tsarist period, Azerbaijani émigrés residing in Germany had contributed to the country’s press through their writings, seeking to convey the realities of Azerbaijan to the German public. The sudden outbreak of the Second World War compelled many Azerbaijani soldiers captured by German forces to fight against the Soviet Union on the German side. One of the principal motivations behind this shift in allegiance was the deep resentment harbored toward the Soviet regime, Bolshevism, and the policies that led to the collapse of the Azerbaijan Democratic Republic. The repressive measures implemented by Soviet authorities, particularly the political purges, further intensified this opposition. Azerbaijani legionnaires fighting within the German army, convinced of a potential victory over the Soviet Union, published accounts of their battlefield experiences and achievements in the German press. The article draws upon materials obtained through correspondence with the Berlin Federal Archives, including issues of Azerbaycan Gazetesi (1943–1945) (published in Azerbaijani and German), Azerbaycan Lejyonu (in Azerbaijani Turkish), Legioner (in German), as well as reports appearing in newspapers such as Berliner Börsen, Grünner Tageblatt, and Main-Frank Zeitung during the war years. A number of these articles were written directly by Azerbaijani legionnaires. Keywords: Second World War; German press; Azerbaijani legionnaires; émigré press; Berlin Federal Archives. Araştırmanın Amacı: Bu çalışmanın amacı, İkinci Dünya Savaşı sırasında Almanya’da yayımlanan Azerbaycan ve Almanca basında Azerbaycanlı lejyonerlerin faaliyetlerini konu alan yazıların incelenmesidir. Azerbaycanlı muhacirlerin faaliyetlerini yansıtan muhacir basını hakkında bilgi sahibi olmamız nedeniyle, özellikle İkinci Dünya Savaşı yıllarında lejyoner yaşamı ve cephedeki faaliyetleri ele alan yazılara odaklanılmıştır. Bu doğrultuda, Almanya Federal Cumhuriyeti’nin Berlin şehrinde bulunan Federal Arşiv’e başvurulmuş ve temin edilen veriler bu makale kapsamında analiz edilmiştir. Bu makalenin kaleme alınmasının temel gerekçesi, bugüne kadar Azerbaycanlı lejyonerlerin Almanya basınındaki faaliyetlerine dair bilgilere süreli yayınlarda rastlanmamış olmasıdır.