İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI. AZERBAYCANLI MUHACİR LEJYONERLER VE ALMANYA BASINI 3. BÖLÜM

3 gün önce|Yazan: Yönetici|3 dakika
İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI. AZERBAYCANLI MUHACİR LEJYONERLER VE ALMANYA BASINI 3. BÖLÜM
İKİNCİ DÜNYA SAVAŞI. AZERBAYCANLI MUHACİR LEJYONERLER VE ALMANYA BASINI 3. BÖLÜM

Savaş öncesinde de Almanya’da Azerbaycan ve Almanca yayımlanan “Azerbaycan” gazetesi (1932), Azerbaycan Türkçesinde yayımlanan “Kurtuluş” dergisi (1934) ve aynı yıl hem Azerbaycan hem de Almanca yayımlanan “İstiklal” gazetesi, Azerbaycanlı muhacir aydınların önemli yayın organları arasında yer almıştır. Bu yayınların sayfalarında Məhəmməd Əmin Rəsulzadə, Ceyhun Hacıbəyli, Əlimərdan bəy Topçubaşov, Əkbər ağa Şeyxülislamov, Əhməd bəy Ağaoğlu, Əli bəy Hüseynzadə, Fətəli xan Əmircan, Seyid Təkinər ve Əbdürrəhman Fətəlibəyli Düdənginski gibi isimler, Azerbaycan halkının tarihini, millî ruhunu ve kültürünü Alman kamuoyuna tanıtmak amacıyla çok sayıda makale yayımlamışlardır. Prof. Nəsiman Yaqublu’nun “Azərbaycan Mühacir Mətbuatı” adlı eserinde, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti’nin yıkılmasının ardından Azerbaycanlı aydınların dünyanın çeşitli ülkelerinde, özellikle Almanya’da yayımladıkları gazete ve dergiler hakkında ayrıntılı bilgiler verilmektedir (N. Yaqublu, Bakı, 2014, s. 75–95). Yazar, “İstiklal” gazetesinde yayımlanan yazılara değinmekte ve aynı dönemde Almanya’da yayımlanan “Kurtuluş” dergisi hakkında şu değerlendirmeyi yapmaktadır: “Bu derginin Almanca bir eki de yayımlanıyordu; bu ek, Alman kamuoyunu Azerbaycan’ın millî istiklal mücadelesi hakkında bilgilendirmekteydi.” Bədirxan Əhmədli’nin “Azərbaycan mühacirət poeziyasında milli istiqlal motivləri” başlıklı çalışması ise, özellikle İkinci Dünya Savaşı öncesinde, 20. yüzyılın 1920’li yıllarından itibaren Almanya’ya muhacir olarak giden Azerbaycanlı aydınların edebî faaliyetlerini ve savaş yıllarındaki üretimlerini kapsayan geniş bir dönemi ele almaktadır (B. Əhmədli, 2017, s. 77–118). Eserin “Lejyon Edebiyatı” başlıklı bölümü (2.2, s. 90), lejyoner-muhacirlerin kaleme aldıkları şiirlere ve bu şiirlerde işlenen “Vatan–Ana hasreti”, “Zafer”, “Nevruz” gibi temalara ayrılmıştır. Yazarlar arasında efsanevi kahraman Mehdi Hüseynzadə’nin şiirlerine de yer verilmekte ve örnekler sunulmaktadır. İkinci Dünya Savaşı döneminde Almanya’da yayımlanan gazete ve dergilerde Azerbaycanlı lejyonerler hakkında çıkan yazılar, aynı zamanda lejyonerlerin Alman basını ile iş birliği meselesini de gündeme getirmektedir. Ancak bu konuda başvurduğumuz kaynaklarda yeterli bilgiye ulaşılamaması nedeniyle, Bundesarchiv (Berlin Federal Arşivi)’ne yazılı başvuruda bulunulmuştur. Arşivden temin edilen gazete yazıları ve belgeler bu çalışmada değerlendirilmiştir. Berlin’de yayımlanan ve arşiv kaydında “Okwfist WPr-IV C6 Nr. 3/(59)” şeklinde yer alan nüsha (Berlin Federal Arşivi, 1943–1945) kapsamında incelenen “Azerbaycan” gazetesi 1943 yılına ait olup altı sayfadan oluşmaktadır. Gazetenin birinci sayfasında “Almanya’nın Mücadelesi Bizim Mücadelemizdir” başlıklı bir makale yayımlanmıştır. Söz konusu makalede, tarihsel tecrübenin Azerbaycan halkına dost ve düşmanlarını öğrettiği; Çarlık rejiminin devamı olarak görülen Bolşevik yönetimin düşman olarak nitelendirildiği ifade edilmektedir. Yazıda, Birinci Dünya Savaşı döneminde Almanya’nın düşman konumunda olduğu, ancak mevcut savaş koşullarında dost olarak değerlendirildiği belirtilmektedir. Ayrıca, Azerbaycanlı lejyonerlerin Alman ordusu safında Bolşevizme karşı savaştıkları ve Almanya’nın yürüttüğü mücadelenin kendi mücadeleleri olarak görüldüğü vurgulanmaktadır. Metinde, bu savaşta elde edilecek zaferin Azerbaycan için de zafer, yenilginin ise ortak bir yenilgi olacağı dile getirilmektedir. Gazetenin aynı sayfasında “Gece Topçu Ateşi” başlıklı bir fotoğraf da yer almaktadır. İkinci ve üçüncü sayfalarda cepheden haberler yayımlanmış; ayrıca İtalya halkına yönelik bir hitap metnine ve Japonya’daki askerî duruma ilişkin değerlendirmelere yer verilmiştir. “Azerbaycan” gazetesinin 1943 tarihli Almanca nüshasında, Azerbaycanlı lejyonerler tarafından oluşturulan “Aslan” taburu hakkında bir yazı yer almaktadır. Söz konusu metin, iki yıllık faaliyet raporu niteliğinde kaleme alınmış olup yazar olarak yalnızca “Lejyoner Babaşov” adı belirtilmiştir (isim verilmemiştir). Yazıda, Azerbaycanlı lejyonerlerin Alman askerleriyle birlikte cephede düşmana karşı tüm zorluklara rağmen savaştıkları ve büyük cesaret örneği sergiledikleri ifade edilmektedir. Ayrıca Azerbaycan halkının ve vatanın bu kahramanları unutmayacağı vurgulanmaktadır. Gazetede yer alan bir diğer makale, “Lejyoner Aliyev” imzasını taşımakta olup “Cephede Eğitime Gelen Yeni Birliğimiz” başlığını taşımaktadır. Bu yazıda birlik komutanlığının cesareti, sadakati ve askerler arasındaki dayanışma övülmekte; şiddetli çatışmalarda gösterilen kahramanlığın, Azerbaycanlı lejyonerler ile Alman askerleri arasındaki “kardeşlik bağlarının” güçlenmesinin bir sonucu olduğu ileri sürülmektedir. Ayrıca cephede hayatını kaybeden bir askerin yerine bir diğerinin gönüllü olarak cepheye gitmesinin takdire şayan olduğu belirtilmektedir. Yazının altında, Battle of Syracuse’na ait bir fotoğrafa yer verilmiştir.

Savaş öncesinde de Almanya’da Azerbaycan ve Almanca yayımlanan “Azerbaycan” gazetesi (1932), Azerbaycan Türkçesinde yayımlanan “Kurtuluş” dergisi (1934) ve aynı yıl hem Azerbaycan hem de Almanca yayım