TARİH TEKERRÜR MÜ EDİYOR? HÜRMÜZ BOĞAZI VE AMERİKA’NIN GELECEĞİ Dünya tarihini 500 yıl geriye kadar inceleyen milyarder yatırımcı Ray Dalio, yakın zamanda yayımladığı bir makalede kritik bir uyarıda bulundu: Hürmüz Boğazı’nın kontrolünü kaybetmek, Amerika için İngiltere’nin 1956’da Süveyş Kanalı’nı kaybetmesi kadar yıkıcı olabilir. Bu cümle, yalnızca bir geçiş noktasının önemi değil, süper güçlerin çöküşünü tetikleyen ekonomik ve siyasi dinamikleri anlamak açısından büyük önem taşıyor. 1956: İNGİLTERE’NİN SÜPER GÜÇ OLARAK SON GÜNLERİ İngiltere, iki yüzyıl boyunca dünya ekonomisinin ve siyasî gücünün merkezinde yer aldı. Sterlin dünya parasıydı ve İngiliz donanması okyanusları kontrol ediyordu. Ancak gücünün en kritik unsuru Süveyş Kanalı’ydı. Kanal, Avrupa ile Asya arasındaki tüm deniz ticaretinin en kısa yoluydu ve küresel ticaretin can damarıydı. 1956’da Mısır, kanalı millileştirdi ve İngiltere’ye meydan okudu: “Artık bizim.” İngiltere, Fransa ve İsrail kanalı yeniden ele geçirmek için harekete geçti. Fakat Amerika, Sovyetler ve Birleşmiş Milletler müdahale ederek saldırıyı durdurdu. İngiltere geri çekilmek zorunda kaldı. Bu olay, dünyanın İngiltere’yi artık süper güç olarak görmediğini gösterdi. Sterline olan güven çöktü, müttefikler uzaklaştı ve eski sömürge ülkeler bağımsızlıklarını ilan etti. Sermaye İngiltere’den kaçtı ve 200 yıllık imparatorluk hızla çözüldü. Tek bir stratejik nokta ve ona dair algı, bir süper gücün sonunu getirebilirdi. HÜRMÜZ BOĞAZI: DÜNYANIN PETROL DAMARI Günümüzde Hürmüz Boğazı, Süveyş Kanalı kadar kritik bir noktadır. Dünya petrol arzının yaklaşık %20’si bu boğazdan geçiyor. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri, Kuveyt ve Irak’ın petrol ihracatı Hürmüz Boğazı üzerinden sağlanıyor. Boğaz kapanırsa ne olur? Petrol fiyatları hızla yükselir, dünya ekonomisi durma noktasına gelir. Avrupa ciddi bir enerji krizi yaşar, Asya’daki fabrikalar hammadde ve enerji eksikliği nedeniyle durur. Küresel ticaret tıkanır, finans piyasaları sarsılır. Dalio’ya göre, Hürmüz Boğazı Amerika için Süveyş Kanalı’ndaki gibi kritik bir test alanıdır; burada güvenin sarsılması, tüm ekonomik ve diplomatik dengeleri değiştirebilir. TARİHSEL FORMÜL: SÜPER GÜÇLER NASIL ÇÖKER? Dalio’nun araştırmalarına göre tarih boyunca süper güçlerin çöküşünde belirli bir kalıp tekrar ediyor: Süper güç, dünyanın parasını ve deniz yollarını kontrol ediyor, tüm dünya ona güveniyor. Daha küçük bir güç kritik bir ticaret yolunda meydan okuyor ve süper güce sınırlarını hatırlatıyor. Süper güç tehdit ediyor: “Aç yoksa gelirim.” Eğer süper güç bu yolu açamazsa, güven çöker; müttefikler uzaklaşır, sermaye kaçar, borç krizi başlar ve imparatorluk çöker. Portekiz, Hollanda ve İngiltere’nin çöküşü bu kalıba uygundur. Dalio, bunu şöyle özetliyor: "Süper güçler aşırı borçluyken askeri ve finansal kontrolünü kaybettiğini gösterdiğinde, müttefiklerin ve alacaklıların güvenini kaybetmesini, rezerv para birimi statüsünü kaybetmesini ve para biriminin özellikle altına karşı zayıflamasını izleyin." Bu cümle, modern süper güçlerin ekonomik kırılganlıklarını anlamak için kritik bir rehber niteliğindedir. AMERİKA’NIN BUGÜNKÜ DURUMU VE RİSKLER Amerika bugün ciddi borç ve jeopolitik sorunlarla karşı karşıya. Ülke 38 trilyon dolar borçlu ve yılda 1 trilyon doları yalnızca faiz ödemelerine harcıyor. Toplanan her dört dolardan biri faize gidiyor. Vietnam ve Afganistan’daki kayıplar, Irak’taki uzun savaş ve ortaya çıkan kaos, dünyanın gözünde Amerika’nın gücünü tartışılır hâle getirdi. Hürmüz Boğazı’nda yaşanacak bir kriz, Amerika’nın askeri ve ekonomik güvenilirliğini test edecek. Dalio’ya göre dünya liderleri hâlâ Trump’ın veya Amerika’nın kriz yönetiminde başarılı olup olamayacağını sorguluyor. SONUÇ: TARİH TEKERRÜR MÜ EDECEK? Tarih tekerrür eder mi? Dalio’ya göre, süper güçler kritik noktalarda güvenlerini kaybettiklerinde dünya dengeleri hızla değişiyor. Hürmüz Boğazı, Amerika için kritik bir test alanıdır. Eğer Amerika buradaki geçişi güvence altına alamazsa, tıpkı Süveyş Kanalı örneğinde olduğu gibi ekonomik ve politik sonuçlar çok hızlı ve yıkıcı bir şekilde ortaya çıkabilir. Dünya, tarihinden ders alıyor mu, yoksa aynı hataları mı tekrarlayacak? Önümüzdeki yıllarda Hürmüz Boğazı’ndaki gelişmeler, bu soruya cevap verecek. Derleyen Gazeteci Yazar YUSUF GÜL GEZGİN MEDYA